Wanneer het werk relationeler wordt
Wanneer ik de delen tien tot en met vijftien teruglees, valt mij op dat niet alleen de thema’s verschoven zijn, maar ook mijn eigen verhouding tot het werk.
In eerdere fases van mijn werk was ik waarschijnlijk sterker gericht op de momenten waarop iets zichtbaar werd of openbrak. De ogenblikken waarop ervaring van karakter verandert en iemand zichzelf even anders ontmoet dan daarvoor mogelijk leek. Zulke momenten blijven belangrijk. Zij kunnen veel in beweging brengen en soms diep doorwerken, juist omdat er plotseling iets expliciet wordt wat lange tijd impliciet aanwezig was.
Tegelijkertijd begin ik terugkijkend te zien dat ook mijn eigen aandacht zich toen gemakkelijker organiseerde rondom die momenten. Niet alleen omdat zij klinisch relevant zijn, maar ook omdat zij als therapeut het gevoel kunnen geven dat er werkelijk iets gebeurt.
In de recente delen lijkt mijn aandacht langzaam ergens anders terecht te komen.
Minder bij het moment waarop iets openbreekt, en meer bij de vraag wat er relationeel nodig is voordat iemand zichzelf niet meer voortdurend hoeft kwijt te raken in contact.
Dat klinkt abstracter dan ik het bedoel.
Ik bedoel eigenlijk iets heel concreets.
Dat ik in sessies steeds vaker merk dat verandering zich niet alleen vormt in inzichten, emotionele doorbraken of beslissende formuleringen, maar ook in iets veel kleiners en langdurigers. In het herhaaldelijk ervaren dat een ander aanwezig blijft zonder direct over te nemen, te versnellen, te verklaren of te corrigeren.
Vanaf deel tien begon dat voor mij zichtbaarder te worden. Eerst nog vooral in timing. Wanneer helpt begrijpen, en wanneer organiseert begrijpen het proces te vroeg? Wanneer helpt een interventie om iets dichterbij te brengen, en wanneer haalt zij iemand juist weg uit een ervaring die nog nauwelijks begonnen is zich te vormen?
Later werd de vraag relationeler.
In deel twaalf merkte ik hoe snel mijn eigen behoefte om spanning hanteerbaar te maken onderdeel kon worden van het proces. Niet grof of opvallend, maar juist in de kleine momenten waarop begrijpen ook een vorm van verzachten kan worden. In deel dertien werd zichtbaar hoe gemakkelijk cliënten woorden van de therapeut kunnen gebruiken om een richting meer gewicht te geven dan zij misschien op dat moment zelf al kunnen dragen. In deel veertien kwam daar de vraag bij wat het betekent wanneer een gesprek buiten de sessie blijft doorwerken, zonder dat nog duidelijk is of er sprake is van beweging of van overbelasting. En in deel vijftien verschoof de aandacht opnieuw, naar de betekenis die cliënten soms beginnen te verbinden aan de aanwezigheid van de therapeut zelf.
Wat mij daarin vooral begint op te vallen, is dat goede therapie voor mij steeds minder lijkt te draaien om het veroorzaken van verandering, en steeds meer om de kwaliteit van aanwezigheid waarmee verandering al dan niet kan ontstaan.
Niet passief.
Juist niet.
Want hoe relationeler het werk wordt, hoe meer ook de therapeut zelf onderdeel wordt van wat onderzocht moet worden. Niet alleen de interventies, maar ook:
- de neiging om te helpen
- de behoefte om betekenisvol te zijn
- het verlangen dat een gesprek werkelijk verschil maakt
- de impuls om te verzachten
- de invloed die ontstaat wanneer iemand zich diep gezien voelt
Dat maakt het werk niet eenvoudiger.
Alleen subtieler.
Sommige van de moeilijkste momenten van de laatste delen gingen niet over cliënten die vastliepen, maar over mijn eigen verhouding tot wat er tussen ons ontstond. De cliënt die mijn woorden vrijwel direct gebruikte om een keuze te kunnen dragen. De cliënt die twee weken ontregeld bleef na een sessie. De cliënt die onze gesprekken beschreef als een vorm van thuiskomen. Juist zulke momenten maken zichtbaar hoe dun de lijn soms is tussen behulpzaam aanwezig zijn en ongemerkt te organiserend worden.
Tegelijkertijd merk ik dat ik het werk ook anders begin te vertrouwen.
Minder als een zoektocht naar het beslissende moment waarop iets transformeert, en meer als het langzaam ontstaan van een relatie waarin iemand zichzelf niet voortdurend hoeft te verlaten om in contact te kunnen blijven.
Soms lijken de tranen die dan ontstaan minder voort te komen uit ontregeling dan uit iets anders: de ervaring dat een deel van jezelf eindelijk niet meer alleen gedragen hoeft te worden.
Misschien is dat ook de reden waarom sommige cliënten gesprekken beschrijven als een vorm van thuiskomen.
Niet omdat de therapeut een thuis wordt, maar omdat de relatie tijdelijk een plek kan worden waarin ervaring mag bestaan zonder onmiddellijk georganiseerd te hoeven worden.
Juist daarom vraagt dit werk om steeds meer voorzichtigheid.
Niet alleen voorzichtigheid in wat gezegd wordt, maar ook in de betekenis die ontstaat rondom de relatie zelf. Want hoe betekenisvoller de therapeutische ruimte wordt, hoe belangrijker het ook wordt om zichtbaar te houden dat die ruimte geen bestemming is, maar een plaats waarin iets van de cliënt zelf langzaam meer aanwezig kan worden.
Misschien is dat uiteindelijk de verschuiving die ik zelf het meest ben gaan voelen sinds deel tien.
Minder gericht op het herkennen van het moment waarop iets openbreekt.
Meer vertrouwen in het langzamere proces waarin iemand zichzelf beetje bij beetje minder hoeft kwijt te raken in contact.
Blog : Lessons from clients 